Günümüzde teknolojik ilerlemeler hız kesmeden devam etmektedir. Teknoloji alanındaki ilerlemelerin en önemlilerinden biri, yapay zeka (YZ) sistemlerinin oluşturulmasıdır. YZ sistemleri toplumda olumlu gelişmelere katkı sağlayarak oldukça geniş bir alanda uygulanmakta olan bir teknolojidir ve günümüzde milyonlarca insanın hayatında önemli bir yere sahiptir. Peki nedir bu yapay zeka? Üzerinde uzlaşıma varılmış tek bir YZ tanımı yoktur. Fakat literatürdeki YZ tanımlarına baktığımızda tanımların bir makinenin insan gibi olması, insan gibi davranması ve problem çözme yeteneğinin olması şeklinde üç farklı temele odaklandığı görülmektedir. Bu bağlamda YZ insanlar gibi öğrenebilir, düşünebilir ve eğitilebilir bilgisayar destekli sistemler olarak karşımıza çıkmaktadır.
YZ’nin çıkış noktasının yüzyıllardır süregelen insanın kendine benzeyen bir varlık yaratma arzusu olduğu söylenebilir. YZ’nin babası olarak Alan Turing kabul edilir. Alan Turing, YZ ile ilgili olarak zihin felsefesinde önemli bir yere sahip olan ve “Turing Testi” adıyla bilinen ünlü bir düşünce deneyi ortaya atmış ve YZ’nin mümkün olduğunu ileri sürmüştür. John Searl ise bilgisayarların asla düşünemeyeceklerini, Turing Testinin de geçersiz olduğunu kanıtlamak amacı ile Çin Odası Argümanını ortaya koymuştur. YZ’nin bilimsel bir disiplin olması ise 1956 yılına dayanır. İlk kez John McCarthy tarafından “Yapay Zeka” terimi bir konferansta dile getirilmiştir ve böylece YZ kavramsal olarak literatürdeki yerini almıştır.
Bugün ise eğitim, ekonomi, ulaşım, sağlık gibi birçok alanda YZ sistemlerinin kullanımı sosyal hayatımızda giderek yaygınlaşmaktadır. YZ hayatımıza kolaylıklar getirmiş olsa da bazı olumsuzlukları da beraberinde getirmektedir. Bu nedenle, bu teknolojiler geliştikçe, sorumlu ve toplumsal açıdan faydalı kullanımı sağlamak için etik ve yasal sınırların ele alınması gerekmektedir.Bu da etiği zorunlu kılmaktadır. İnsana ait soyut değerler YZ tarafından nasıl ele alınmalı? YZ’nin hayatımızda meydana getirdiği/ getireceği değişiklikler etik değerlerin de değişimini gerektirir mi? YZ için yeni bir etik sistem gerekli mi? YZ’nin etik davranması nasıl sağlanır? YZ ile ortaya çıkan uygulamalar insani etik değerler ile çelişir mi? Bu ve benzeri sorular YZ uygulamaları ile ortaya çıkan sorulardır. Bu sorunların üstesinden gelebilmek için öncelikle YZ ile ortaya çıkabilecek etik sorunları belirlememiz gerekmektedir. Önyargılar ve ayrımcılık, veri gizliliği ve güvenliği, şeffaflık ve açıklanabilirlik, özerklik ve sorumluluk bu sorunlardan bazılarıdır.
YZ ile ilgili ortaya çıkabilecek etik sorunların başında YZ’nin bazı insanlara önyargılı davranması ve bunun sonucunda insan hakları ihlali olarak ayrımcılık karşımıza çıkmaktadır. Diğer taraftan YZ’nin önyargılarla mücadele edebileceği yönünde de bir inanç vardır. Özellikle işe alımlarda kullanılan YZ sistemlerinin önyargısız ve adil bir şekilde işe alım gerçekleştirdiğine inanılmaktadır. Diğer taraftan YZ sistemleri veriler aracılığıyla öğrenir, dolayısıyla onlara yüklenen veriler önyargıları içeriyorsa ayrımcılığı ortadan kaldırmak yerine kalıcı hale getirebilir.
YZ sistemlerinin kullanımı konusunda karşımıza çıkabilecek ikinci etik sorun, birçok kişsel verinin bu sistemlerde saklanması sonucu bu verilerin güvenliği ve gizlilik. Teknolojideki ilerlemeler insanların bilgiye erişimini kolaylaştırmış ve bu sayede insanlar her an her yerde bilgiye erişim imkanına kavuşmuştur. Ancak bu bilgiye erişim beraberinde mahremiyet ve gizlilik gibi bazı etik sorunları da getirmiştir.
YZ sistemlerinin nasıl karar verdiğini veya neden belirli eylemleri önerdiğini anlamak genellikle zordur. Bu da YZ’nin aldığı kararların şeffaflığı ve hesap verilebilirliği konusunda da etik sorunlara yol açmaktaadır.
YZ kullanımının beraberinde getirdiği belki de en önemli etik sorunlardan biri de özerklik ve sorumluluktur. YZ özerk hale geldikçe, eylemlerinden kimin sorumlu olduğunu belirlemek zor olabilir. Örneğin, sürücüsüz bir araba kazaya neden olursa bunun sorumlusu kimdir? Araba üreticisi mi, yazılım geliştiricisi mi yoksa araba sahibi mi? Bu ve benzeri etik sorunların üstesinden gelmek için YZ sistemlerine bir takım etik düzenlemelerin yapılması gerekmektedir. Modern teknoloji sadece toplum ve bireyler için fayda sağlamak üzere kullanılmalıdır. YZ rasyoneldir, bu nedenle etik davranamaz ve ahlaki kararlar veremez. Neyin adil neyin adil olmadığını belirleyemez ve kararlarının sonuçlarını değerlendiremez. İnsan dışındaki bir şeyin, yani bir makinenin (YZ’nin), gerçek kişi olması hem epistemolojik (bilgisel) hem de ontolojik (varlıksal) sebeplerle mümkün değildir. Bu nedenle eğer bir YZ etiği ortaya konulacaksa – ki bu gerekli görünmektedir- bu etik geleneksel etik teorilerden farklı olmak zorundadır. Bu etik YZ teknolojisinin kullanımını ve sorumluluğunu bilgilendirmeyi amaçlayan ahlaki ilkeler sistemi olabilir. YZ’de etik konusu da bir anda çözülecek bir sorun değil, sürekli gelişen bir konu olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu nedenle, YZ’nin geliştirilmesi ve kullanımında güncel kalmak ve etik uygulamaları kullanmak önemlidir.
Prof. Dr. Nur Yeliz GÜLCAN
